ژورنالیست/ترجمه/آیا ایران به انرژی هسته ای نیاز دارد؟

ترجمه

آیا ایران به انرژی هسته ای نیاز دارد؟

نویه زورشرتسایتونگ Neue Zürcher Zeitung که در سوییس منتشر می شود یکی از وزین ترین روزنامه های آلمانی زبان اروپاست که گزارش ها و تحلیل های جدی و مستند ارائه می دهد. آنچه در زیر می خوانید ترجمه گزارشی است که هفتم ژوییه در این روزنامه منتشر شده و در آن به امکانات ایران در بهره برداری از ذخایر نفت و گاز خود می پردازد.

در جمهوری اسلامی هیچ دلیل اقتصادی معقول برای دستیابی به انرژی اتمی وجود ندارد بلکه تنها اهداف نظامی مورد نظر هستند. درباره چشم انداز نظامی رژیم ایران تا کنون بسیار بحث شده است. لیکن چه نکته ای در سخنان دولت های ایران در طول پنجاه سال گذشته وجود دارد که مرتب بر ضرورت استفاده از انرژی هسته ای برای تضمین امنیت انرژی تأکید می کنند؟

علاقه ایران به انرژی هسته ای برای نخستین بار در دهه شصت میلادی ابراز شد. با این همه نخستین طرح مشخص در دهه هفتاد و هنگامی که دولت شاه ساختن بیست و دو رآکتور اتمی را اعلام کرد، ارائه گشت. آن زمان نیز سخنان بسیاری در توجیه نیاز کشور به برنامه فشرده ای که اهداف اقتصادی را مطرح می کرد، گفته شد. «امنیت پایدار تأمین انرژی»، «تولید مستقل انرژی» و «استفاده اقتصادی مطلوب از انرژی های مختلف» مهم ترین مفاهیم کلیدی بودند که سیاستمداران ایران مطرح می کردند تا جهان را نسبت به صلح آمیز بودن برنامه اتمی خود مطمئن سازند. در این وضعیت تا کنون هیچ تغییری به وجود نیامده است. هنوز هم ایران برنامه اتمی خود را با الزامات اقتصادی توجیه می کند. لیکن شک و تردید جهان نسبت به نیات صلح آمیز رژیم کنونی ایران به شدت افزایش یافته است. در این رابطه، تحریم های شورای امنیت سازمان ملل به زبان کاملا روشنی سخن می گویند.

ذخایر اندک اورانیوم

در بحث بر سر این مسئله همواره ابتدا ذخایر انرژی ایران مورد توجه قرار می گیرند. اگر مصرف را ثابت فرض کنیم در این صورت ذخایر نفتی ایران برای نود سال کافی خواهند بود. با همین فرض، ذخایر گازی ایران برای دویست و بیست سال کفایت خواهند کرد. در حالیکه ذخایر اورانیوم قابل بهره برداری به شدت اندک هستند. جمهوری اسلامی کمی پیش از بهره برداری از نیروگاه بوشهر تصمیم گرفت شش رآکتور دیگر طی پانزده سال آینده بر پا دارد. ولی این تنها برنامه اتمی رژیم ایران نیست. مجلس شورای اسلامی در مارس 2005 تصویب کرد که سیزده رآکتور دیگر هر کدام با هزار مگاوات که توانی به اندازه نیروگاه بوشهر است، ساخته شود.

یک رآکتور با چنین توانی سالانه به بیست و دو تن اورانیومی که تا 4/4 درصد تغلیظ (غنی) شده باشد، نیاز دارد. از آنجا که در هر هزار کیلوگرم اورانیوم استخراج شده تنها 553 گرم اورانیوم خالص وجود دارد، این بدین معنی خواهد بود که برای تأمین نیاز سالانه یک رآکتور باید چیزی حدود 450 هزار تن (45 میلیون کیلو) اورانیوم استخراج کرد. اگر این مصرف را در کنار آنچه آژانس بین المللی انرژی اتمی از یک سو از ذخایر اورانیوم ایران و از سوی دیگر از ساختن رآکتورهایی که برنامه ریزی شده اند، اعلام کرده است قرار دهیم، آنگاه تصویری هشدار دهنده در برابر خواهیم داشت. اگر فرض را بر ادعاهای رژیم ایران بگذاریم که قرار است هفت رآکتور هر کدام به فاصله دو سال آماده بهره برداری شوند تا در سال 2020 همگی تحت بهره برداری قرار داشته باشند، آنگاه ذخایر اورانیوم ایران پیشاپیش در سال 2012 با کار تنها سه رآکتور به اتمام رسیده است. بر اساس محاسبات تخمینی ارائه شده از سوی آژانس بین المللی انرژی اتمی، در سال 2023 یعنی کمی پس از آماده شدن هفتمین رآکتور، تمامی ذخایر اورانیوم در ایران به مصرف رسیده و پایان یافته است.

لزوم واردات اورانیوم

به همین دلیل است که پیشاپیش می توان به این نتیجه رسید که ایران به دلیل کمبود ذخایر اورانیوم برای برپا نگاه داشتن تأسیسات اتمی خود در میان مدت مجبور به وارد کردن اورانیوم خواهد شد. به این ترتیب شعار «تولید مستقل انرژی» با توجه به نیازی که به واردات اورانیوم وجود خواهد داشت، هیچ معنایی ندارد. ولی آیا هیچ دلیل اقتصادی دیگری حتی در زمانی که تمامی اورانیوم از خارج باید وارد شود، وجود ندارد که بتوان ضرورت استفاده از انرژی هسته ای را توجیه کرد؟ آیا ایران نمی تواند مصرف کنونی نفت و گاز را چنان کاهش دهد که بتواند آن را با انرژی هسته ای که با اورانیوم وارداتی تأمین می شود، جایگزین کند؟ آیا نمی توان از این طریق ذخایر ملی نفت و گاز را تا حد زیادی برای زمانی طولانی تر حفظ کرد؟

در رابطه با جایگزینی نفت توسط انرژی هسته ای باید گفت امکانات ایران بسیار محدود هستند. در حال حاضر ایران هجده درصد از محصول نفت را برای تأمین انرژی کشور مصرف می کند. برای جایگزینی تمام این مقدار توسط انرژی هسته ای به دو تا سه نیروگاه اتمی مشابه نیروگاه بوشهر نیاز است. همین چند رقم نشان می دهد که جایگزینی مصرف نفت توسط انرژی هسته ای در مرکز نگرانی های جمهوری اسلامی قرار ندارد چرا که از این راه نمی توان امنیت بلندمدت تأمین انرژی را تضمین کرد. بعلاوه، راه کاهش مصرف نفت و نهایتا جایگزینی آن توسط انرژی هسته ای برای ایران اساسا قابل عبور نیست. این کشور 80 درصد درآمد صادراتی اش و 45 درصد بودجه سالانه اش از طریق فروش نفت تأمین می شود. بدون شرح معلوم است که کاهش این درآمد ورای امکانات موجود قرار دارد به ویژه اگر به این توجه کنیم که ایران 40 درصد نیاز بنزین خود را که به شدت افزایش می یابد به دلیل نداشتن پالایشگاه از خارج وارد می کند. هزینه همین یک قلم سوخت در سال 2005 به چهار و نیم میلیارد دلار رسید.

اشتباه در اولویت

البته این وضعیت نابسامان می توانست پایان یابد اگر ایران تصمیم می گرفت پیگیرانه بر روی ساختن و نوسازی پالایشگاه ها سرمایه گذاری کند. لیکن تهران در حال حاضر خود را در موقعیتی نمی بیند که بتواند هزینه ساختن و تعمیر پالایشگاه ها را تأمین کند. اولویت طرحهایی مانند صنایع هسته ای و تسلیحات نظامی اجازه نمی دهد برای ساخت و تعمیر پالایشگاه سرمایه گذاری کرد.

در این میان جایگزینی مصرف گاز توسط انرژی هسته ای در مقایسه با نفت بسیار مناسب تر است. ایران دومین ذخایر بزرگ گاز جهان را دارد. با این همه به نظر می رسد درست همین ازدیاد ذخایر گازیست که سبب استفاده منفی ایران از این ذخایر می شود. ایران 75 درصد از محصولات گازی را برای تولید انرژی به کار می بندد و 15 درصد را صادر می کند و 10 درصد را هم در پالایشگاه های نفت دود می کند و به هوا می فرستد. ظاهرا ایران یک زیرساختار مناسب ندارد که بتواند از گاز در تولید محصولات نفتی استفاده کند.

در زمینه گاز نیز درست مانند نفت به سرمایه گذاری های بنیادین نیاز هست. این در حالیست که استفاده از گازی که در جنوب ایران دود شده و به هوا می رود و دارای مقدار انرژی معادل دو نیروگاه اتمی مشابه نیروگاه بوشهر است، به هزینه اندکی نیاز هست.

اگر ایران بتواند هدر رفتن گاز را به اندازه عربستان سعودی کاهش دهد، آنگاه خواهد توانست از چهار رآکتور در برنامه های اتمی اش صرف نظر کند به شرطی که واقعا قصدش از برنامه اتمی تأمین انرژی باشد. ایران در حال حاضر سودی از ذخایر گازی خود نمی برد و آن را در راههای دیگر مصرف می کند.

استفاده از انرژی هسته ای با توجه به میزان بالای مصرف داخلی گاز می توانست انتخاب مناسبی باشد. ولی تنها به شرطی که انرژی هسته ای به مقدار لازم و هم چنین با قیمت و هزینه ای مناسب در اختیار ایران قرار گیرد و نه اینکه تلاش شود برای تولید کامل آن در کشور هزینه ای سرسام آور را متحمل شد که هیچ آینده ای از نظر ذخایر اندک اورانیوم و امکانات فنی برای بازسازی مداوم تأسیسات اتمی ندارد.