آتش مرداد را
بر دل بهمن بزن!
الاهه بقراط
ایران به فاصله
هفتاد سال دو انقلاب و یک اصلاح را از سر گذراند. انقلاب مشروطه آرمان آزادی و
تجدد را در تاریخ معاصر ایران ثبت نمود. این انقلاب دستاوردهای سیاسی ارزشمندی
مانند اصل تفکیک قوا و تشکیل پارلمان را به همراه داشت. لیکن به دلیل
واپسماندگی فرهنگی جامعه و هم چنین استبداد سیاسی که خود برآمده از همان فرهنگ
می بود، نتوانست آزادی و تجدد را نهادینه ساخته و آن را به فرهنگ همگانی تبدیل
سازد. بخشی از آرمانهای مشروطه در دوران رضا شاه به تحقق در آمد که زمینه ساز
«اصلاحات» در دوران محمدرضا شاه گشت.
«انقلاب سفید» یا
همان اصلاحات حقوقی، فرهنگی و اقتصادی که در دهه چهل در ایران پیاده شد، جامعه
را با تأمین حقوق زنان و اقلیت های مذهبی و گسترش آموزش همگانی و تلاش برای
تأمین کمترینه رفاه کارگران و دهقانان زیر و رو کرد. لیکن از یکسو به دلیل فساد
عمیق دولتی و از سوی دیگر نبود آزادی سیاسی و احزاب مستقل که بتوانند از
دستاوردهای انقلاب مشروطه و این اصلاحات دهه چهل حفاظت کنند، به «انقلاب سیاه»
و قهقرای همه جانبه انجامید. آن انقلاب و اصلاح اما آنقدر در جامعه ریشه دوانده
بودند که به مهم ترین مانع بر سر راه تحقق تمام عیار «حکومت اسلامی» تبدیل
شدند و انقلاب سیاه اسلامی در دهه پنجاه نتوانست آثارشان را محو کند. زمامداران
حکومت اسلامی با زیرکی چاره را در سوء استفاده از این دستاوردها برای تثبیت و
بقای رژیم خود دیدند.
تجدد و تحجر
اصلاحات دهه چهل که
وظیفه تثبیت آزادی و تجدد را به مثابه اهداف اصلی انقلاب مشروطه می بایست بر
عهده گیرد، با وجود دستاوردهای حقوقی و اقتصادی، مقوله آزادی را نادیده گرفت و
از همین رو مجبور گشت تجدد را به سلسله ای از تغییرات سطحی و ظاهری محدود سازد.
ولی مگر نه این است که آزادی روح تجدد (مدرنیته) است؟ جلوه زنان در جامعه
بارزترین مثال در این زمینه است. معنای تجدد آن زمان به همان اندازه به این
جلوه تنزل یافت که امروز مفهوم آزادی در جمهوری اسلامی به روسری های عقب رفته و
روپوشهای کوتاه و تنگ کاهش یافته است. آن «تجدد» ظاهری روبنای تحجری شد که در
باطن و افکار و عمق جامعه ایرانی وجود داشت و نود و هشت درصد رأی «آری» به
جمهوری اسلامی را به دنبال آورد که جامعه جدید و جوان امروز هنوز قادر نیست
گریبان خود را از قید آن رها سازد.
اصلاحات رژیم شاه
اگرچه ناکام نماند و تأثیرات مثبت آن توانست در برابر اهداف واپسمانده انقلاب
اسلامی به عنصر ایستادگی تبدیل شود، ولی به دلیل بی توجهی به آزادی نتوانست
پشتیبانان مستقلی را گرد خود آورد که دفاع از «انقلاب سفید» را دفاع از موجودیت
و فعالیت خود بشمارند. احزاب و گروههای سیاسی و مطبوعات تنها پشتیبانانی می
بودند که می توانستند چنین وظیفه ای را بر عهده گیرند. اگر «شاه» به فراخور آن
زمان، آزادی احزاب و مطبوعات را، حتا به شکلی محدود و نسبی، جزو اصول آن
اصلاحات اعلام می کرد، چه بسا امروز ایران در شرایط دیگری بسر می برد. لیکن در
خانه «اگر» نتوان نشست. انقلاب اسلامی از راه رسید و آن احزاب و گروهها را که
امکان فعالیت در جامعه نداشتند، در طرفداری از خود بسیج کرد. توجه داشته باشیم
که جمهوری اسلامی بخشی از بقای خود را مدیون همین «آزادی» به شدت محدود و ابتر
است. به این ترتیب که تمامی قدرت سیاسی و اقتصادی به همراه منابع اطلاعات و
تبلیغات در انحصار حکومت است، لیکن «اپوزیسیون قانونی» و مطبوعات و افراد
«خودی» هم می توانند چیزهایی بگویند و حتا رییس جمهور و نماینده مجلس شوند. نقش
حفاظتی و تعیین کننده آنها اما زمانی است که در زمان بحران، همگی در دفاع از
نظام خود بسیج می شوند! «دو بال نظام» به این شیوه تا کنون در ادامه گسست
مخالفان موفق بوده اند و توانسته اند «روشنفکران» و مدعیان روشنگری را نیز به
سود حکومت خویش به کار گیرند و حتا آنان را به دفاع از جنایتکاری چون رفسنجانی
بکشانند! این پدیده فراموش ناشدنی یکی از ننگین ترین صفحات «روشنفکری» در تاریخ
معاصر ایران است. اگرچه تاریخ مصرف این شیوه به دلیل حذف خشن تفکر عرفی و احزاب
مستقل خواه ناخواه بسر خواهد رسید، ولی سبب نمی شود به زیرکی مبتکران آن آفرین
نگفت.
جمهوری مشروطه!
بین دو انقلاب
مشروطه و اسلامی تقریبا یک قرن فاصله هست. ولی آیا این واقعیت که تاریخ یکی در
گرما
 و روشنی تابستان و نام دیگری در سرما و تاریکی زمستان ثبت شده است، چیزی
جز یک تصادف می تواند باشد؟ انقلاب گرمابخش مشروطه در مرداد ماه نوید آزادی و
تجدد می داد. انقلاب سرما زده اسلامی در بهمن ماه خنجر سرکوب و تحجر را پشت خود
پنهان کرده بود. آیا اسطوره و نماد تا چه اندازه می توانند در توضیح تاریخ و
رویدادهای سیاسی به کار گرفته شوند؟ نمی دانم، ولی این روزها همواره به یاد
نقاشی های فرانسیسکو گویا نقاش قرن هجدهم اسپانیا می افتم که فیلم سانسور شده
زندگی اش را در نخستین سالهای انقلاب در ایران و کامل آن را سالها بعد در آلمان
دیدم و این روزها آثارش در گالری ملی برلین زیر عنوان «پیام آور تجدد» به نمایش
در آمده که منتقدان آن را «رویداد هنری سال» در آلمان نامیده اند و تا کنون
هزاران نفر در صف های طولانی به دیدن آن شتافته اند. تابلوی معروف «تیرباران» و
تابلوهایی چون الاغ های سودجویی که بر مردم زحمتکش سوارند و «ساتورن فرزندانش
را می بلعد» شرایط سیاسی و اجتماعی نقاش را تصویر می کنند. «ساتورن» خدای رومی
و همتای کرونوس یونانی است که فرمانروایی بر جهان را از دست پدر ربود و از ترس
اینکه مبادا فرزندانش نیز وی را به همین شیوه سرنگون سازند، آنها را بلعید.
زئوس بود که پدر را واداشت تا وی را پس از بلعیدن بالا بیاورد و حکمرانی جهان
را به او بسپارد. آیا این اسطوره ما را به یاد برخی رویدادهای واقعی و کنونی
نمی اندازد؟ آیا کسانی که سالها در حال بلعیدن بوده اند به زودی مجبور به بالا
آوردن نخواهند شد؟
در بهمن 1357 همان
لایه ای که امتیازات بسیاری را در مرداد 1285 با صدور فرمان مشروطیت از دست
داده و تمامی تلاشش برای تبدیل مشروطه به «مشروعه» ناکام مانده بود، به قدرت
رسید. این لایه عقده اصلاحات دهه چهل شامل حق رأی زنان، اصلاحات ارضی و برابری
اقلیت های مذهبی را نیز در دل داشت. آمد تا انتقام بستاند. آمد تا استبداد
مطلقه سیاسی را با استبداد مطلقه مذهبی بیامیزد.
آزادی و تجدد به مثابه
آرمانهای انقلاب مشروطه
در
چنبره استبداد سیاسی
همانگونه
ناکام ماند
که آرمانهای انقلاب بهمن
در پنجه قوی استبداد سیاسی و مذهبی به سرکوب و تحجر انجامید.
دو سال پیش همان
کسانی که «پروژه اصلاحات» را طراحی کرده بودند، پس از آنکه دریافتند امکان
پیروزی آنان در «انتخابات» مجلس هفتم ناچیز است و عمر این پروژه به زودی با
شکست به پایان خواهد رسید، تلاش نمودند تا پروژه دیگری را که از مدتها پیش روی
آن کار می کردند، عَلَم کنند. آنها می خواستند شعار اصلاح طلبان دوران شاه را
مبنی بر «شاه باید سلطنت کند و نه حکومت» به «ولی فقیه باید فقاهت کند نه
حکومت» تبدیل نمایند تا با محدود کردن اختیارات «ولی فقیه» هم نظام موجود را
حفظ کرده و هم حضور این مقام را در رأس قدرت توجیه کنند. آنها می خواستند
«جمهوری اسلامی» را به «جمهوری مشروطه» تبدیل کنند! من همان زمان آن را «پروژه
مشروطه سازی» نامیدم و توضیح دادم که این پروژه سازان مفهوم «مشروطه» را که در
آن حاکمیت مردم از طریق مجلس و قوای چهارگانه (مقننه، مجریه، قضاییه و مطبوعات)
تأمین و تضمین می شود، به واژه «شرط» و «مشروط» تقلیل داده و از آن نه حکومت
مشروطه به معنای تأمین حاکمیت مردم از طریق نهادها و تشکل های سیاسی و صنفی و
اختیار آنان برای ابقا و عزل زمامداران، بلکه «حکومت مشروط» حاکمان مادام العمر
را درک می کنند.
امروز همان افراد
که «پروژه اصلاحات» را علم کردند، دوباره فعال شده و با مصاحبه و مقاله داخلی و
خارجی می خواهند آن را جا بیندازند و پس از صد سال زیر نام «مشروطه» همچنان بر
عمر «مشروعه» و حکومت دینی بیفزایند. اینک سالهاست افرادی مانند همان «رجل
سیاسی» که محمد علی جمالزاده بیش از هفتاد سال پیش در مجموعه «یکی بود یکی
نبود» تصویرش کرد که از «پنبه زنی» به وکالت مجلس رسید، بر کشور ما حکومت می
کنند و به همراهی مدعیان روشنفکری که آن زمان پنبه آزادی و تجدد را زدند، امروز
پنبه دمکراسی و حقوق بشر را می زنند. آتش مرداد اما بی تردید یخ های سنگین بهمن
را آب خواهد کرد.
--------------------
*
شعری کوتاه از رضا مقصدی:
دی صفتم، دی سرشت
نیستم اردیبهشت
آتش مرداد را
بر
دل بهمن بزن!
07 اوت 2005
|
